Osmanlı Sahafları ( Ömer ERDEM – Radikal)

13 Kasım 2013 15:43 Genel

İsmail E. Erünsal, kitaba ve sahaflık tarihine ilişkin derli toplu şematik bir kaynak bırakıyor.

İsmail  E. Erünsal’ın yazdığı kitabın kapağına daldığımızda, önde uzun burnu, mağrur ve kemikli çehresi ve bir soru işareti gibi boynuna dolanmış paltosunun kürkü içinde İbnülemin Mahmud Kemal Bey’in sahaflardan Königsbergli Kant gibi vazife duygusuyla zamandan akarcasına geçtiği duygusuna pekâlâ kapılabilirsiniz. Çok meraklı bakışları ve kendinden emin halleriyle kitap tutkunları da Münih Fehim’in bu tablosunu alabildiğine doldurur. Öyle ya Osmanlı’da kitap geçerken bakılacak, süs diye koltukta taşınacak bir nesne değil büsbütün kutsal bir varlıktır. Öyledir öyle olmasına fakat, Orhan Okay’ın altını çizdiği “kâğıt medeniyeti” kavramı, kayıt konusuna geldiği zaman duraklar, bir yığın yazıklanışın içinde söne söne meçhuliyete dönüşür. Çünkü geçmiş kayıt tutma bakımından büyük eksikliğin tam da kendisidir.

Sahafların içine doğmuş biri
Erünsal’ın çalışması, işte bütün bu “kayıtsızlıklar”ın içinden,  mevcut arşivlerin mümkün olduğunca araştırılarak o dünyanın teknik de olsa yeniden inşasından oluşmaktadır. Üstelik yazarın vurguladığı gibi “Osmanlı kültür hayatında sahafların önemli bir payı olmasına rağmen sahaflık tarihi üzerine bugüne kadar monografik bir çalışma yapılmamış, dolayısıyla sahaflığın tarihi gelişimi, sahafların ekonomik durumları, kitap kültürünün oluşmasında ve yaygınlaşmasındaki rolleri, kitap fiyatları gibi konular gerekli şekilde işlenememiştir. Bunun en önemli sebebi şüphesiz ki kaynakların yetersizliğidir.” Kaynak, yani kayıt yetersiz olunca, buradan kapsayıcı ve anlaşılabilir bir sonuca gitmek mümkün mü? Erünsal, özellikle “şer’i sicil” kayıtlarından hareketle bu gecikmişliği ve eksikliği kendi ölçeğinde gidermeye çalışıyor .

İlkgençliğinden beri kitapların ve sahafların içine doğmuş bir kişilik Erünsal. Bu, onun çalıştığı konuyla kurduğu ruhsal akrabalığı güçlendiriyor. Bir bakıma, tanıdığı, yaşadığı sahaflar ve kitapların dünyasından geçmişe doğru yol alıyor. Tereke kayıtlarını, defterleri, en ufak bilgi kırıntısını büyük tablonun içine yerleştirmeye çalışıyor. Sayıları 200’ün üzerindeki Muhallefat (ölen bir kişiden geri kalan eşyalar) defterlerini teşrih masasına yatırıyor, yaşarken duyduğu kitap kokusunun köklerini araştırıyor. Osmanlı toplumunun kitapla kurduğu manevi irtibatı, İslam medeniyeti tarihi içine de yerleştiriyor. Böylelikle de Osmanlı’daki sürekliliği belli bir orijine bağlıyor. Kitaba ve sahaflık tarihine ilişkin derli toplu şematik bir kaynak bırakıyor. Şematik diyorum çünkü, başka bağlamda, daha özcü ve yaratıcı dokunuşlar da gerekiyor tarihe.

Kitabın aşkına kapılmak
Bursa, Edirne ve İstanbul gibi Osmanlı şehirlerindeki kayıtlar, bize kitap, kültür, maddi zenginlik ve iktidar ilişkileri bağlamında sınırlı da olsa düşünülesi veriler sunar. Erünsal’ın tespitlerinden öğrendiğimiz kadarıyla, 19. yüzyılın başlarına kadar, birkaç istisna dışında, sahaf tabiri sadece yazma eserlerin alım satımını yapan esnaf için kullanılmıştır. Ve kitap yanında, kâğıt, kalem, mürekep, cilt gibi malzemeleri de alıp satmaktadırlar.

Kitabı ve sahaflığı düşünmek bakımından zengin bir bibliyografya da içeriyor kitap. Fakat ben hâlâ, sahaf ve esnaf kelimesi arasındaki gerçeklik olmasa bile ruhsal irtibatı çözebilmiş değilim. Bugün de sahaf esnafından söz edildiğini duyuyorum sıklıkla. Hem şahsi tecrübelerim hem de Erünsal’ın girişte sözünü ettiği özgün sahafları düşündüğünde gönlüm daralıverir. Hakiki bir sahaf, bir kitabın alıcı-satıcısı olmanın ötesinde, onun aşkına kapılmış mecnunların gölgeliği, yol göstericisi hatta şairi gibidir. Onlar ellerine değerli bir kitap geçtiğinde en yüksek parayı kim ödeyecek diye değil asıl kime emanet edilecek diye kıvranırlar. Öteki türlü İbrahim Manav, Raif Yelkenci, Muzaffer Ozak gibi sahafların mirası hangi rakamlara sığardı? Bu da ayrı mesele. “Kaçlık çağı”nı yaşadığımız şu dönemde!

OSMANLILARDA
SAHAFLIK VE SAHAFLAR
İsmail E. Erünsal
Timaş Yayınları

KAYNAK: http://kitap.radikal.com.tr/Makale/osmanli-sahaflari-386228

Designed by Şükür Muhacir